SápmiDem project leader Rauna Kuokkanen created 20 reels on Instagram that gave an overview of FPIC, with specific examples from around the world. FPIC stands for Free, Prior, and Informed Consent, a specific collective human right and legal principle that allows indigenous peoples and local communities to give or withhold consent to projects or activities affecting their lands, territories, or resources. Watch all the reels below (all 1 minute or less) or on Instagram. All are in Northern Sámi.
At the end of this series the launch of the rap ‘Lohpi’ developed by Áilu Valle, Rauna Kuokkanen and the SápmiDem team was launched at the Ohcejohka Šearrá music festival in Ohcejohka, 19.06.2026. Official music video here.
#1 Leago FPIC dehálaš? Mii gullat dan oanádusa eanet aht eanet ođđasiin ja eará oktavuođain. Muhto leago FPIC:is ávki sámiide ja sámeservodahkii? Vai leago dat dušše abstrakta bustávat maiguin ii leat ávki Sámis? Dan leat eandalii sámenuorat jearran mis.
Mii SápmiDem-prošeavttas oaivvildit ahte FPIC lea dehálaš jos mii beare ieža addit dasa sisdoalu ja geavahišgoahtit dan strategalaččat sisabahkkemiid oktavuođas Sámis. Mii áigut dáppe oanehaččat čilget FPIC sisdoalu, mearkkašumi ja vejolašvuođaid. Čuovo mielde!
#2 FPIC lea álbmoga dahje álbmotjoavkku riekti miehtat dahje biehttalit doaimmaid, mat váikkuhit sin eatnamiidda dahje sin vuoigatvuođaide. Doaimmat sáhttet guoskat omd. eanangeavaheami dahje muđui eamiálbmogiid hálddašeami.
FPIC lea oanádus eaŋgalsgielat sániin free, prior, informed, consent.
- Friddja: oaivvilda ahte lea Riekti searvat ságastallamiidda / šiehtadallamiidda bággema dahje manipulerema haga
- Ovddalgihtii: mearkkaša ahte Buriin áiggiin searvat – ovdal go makkárge mearrádus dahkkojuvvo eatnamiid, resurssaid dahje olbmuid birra
- Diđolaš: mearkkaša ahte olbmot dahje álbmot, geaidda ášši guoská, berre oažžut áššis vuđolaš dieđuid mat leat álket olámuttos ja áddehahtti hámis
- Miehtan: Riekti dadjat “juo” dahje “ii”, ja searvat olles prošeavtta áigge. Mii juogo addit dahje biehttalit lobi masanu.
#3 FPIC Dábálaš dulkon leamaš polariserejuvvon. Dat ii ovddit FPIC strategalaš geavaheami sámeservodagas.
FPIC oktavuođas polariseren mearkkaša ahte mii divaštallat das, leago FPIC eamiálbmot vetoriekti vai dušše stáhtaid gulahallan geatnegasvuohta. Go mii dárvánit dán dássái, mii eat joavdda dehálut dássái das ahte mat leat eamiálbmogiid iežaset oainnut miehtamis dahje ovttaoaivilvuođas (dahje maid dat sáhttet mearkkašit) ja mo ollašuhttit daid geavadis (ovdamearkan dás leat min árbevirolaš soabadanvuogit).
Dasa lassin FPIC sisdoalu dárkilis dulkon lea muhtimin hástaleaddji. Ovdamearkka dihtii Ovttastuvvan Našuvnnaid Eamiálbmotrivttiid julggaštus hállá FPIC:is oalle iešguđetláhkai iešguđet oktavuođas. Dán ii goit galgga atnit hehttehussan. Dát baicce lea addán eamiálbmogiidda liibba ovddidit iežaset dulkojumiid FPIC sisdoalus ja ollašuhttimis.
#4 Álbmotságastallamiin maid SápmiDem lea lágidan, muhtumat leat jearran ahte leago FPIC seamma guoros doaba dahje sátni go seanadeapmi dahje soabadeapmi.
Min mielas FPIC lea ávkkálaš ja fámolaš reaidu, jos mii ieža addit dasa sisdoalu. Nuppi dáfus lea áddemis ahte dákkár oanádus dahje bustávat eaŋgalsgielat sániin orru amas, gáiddus ja dan mearkkašupmi guoros. Danin dat soaitá gáibidit ahte vuosttas lávkin atnuiváldimis lea sámáidahttit FPIC-oanádusa. Sámi álbmotságastallamiid ja dása guoskevaš dutkamušaid vuođul mii evttohit ahte FPIC sáhttá jorgalit sámegillii guvttiin sániin: oassálastin ja miehtan.
#5 Jos FPIC lea sámegillii miehtan, oassálastin ja lobi addin, de mii fuomášit ahte lea sáhka proseassas, mas leat máŋga lávkki.
FPIC:is lea áŋkke njeallje dási ja oassálastin dáhpáhuvvá sihke siskkáldasat sámeservodagas ja ráđđádallamiin industriijain dahje stáhta eiseváldiiguin. Proseassa álgá dainna, ahte dat gii pláne sisabahkkemiid, bivdá sámeservodagas lobi. Sii, geaidda sisabahkken guoská, guorahallet vuos gaskaneaset sisabahkkema váikkuhusaid ja dan, leatgo dihto eavttut maid vuođul sáhttá addit lobi sisabahkkemii. Goalmmat lávki lea ráđđádallan sisabahkkema plánejeaddjiiguin. Maŋimuš lávki lea lobi addin dihto eavttuiguin dahje biehttaleapmi.
#6 Manin eamiálbmogiid iežaset FPIC-njuolggadusat leat dehálaččat? Vuosttažettiin eamiálbmogat dárbbašit oktasaš doahpagiid ja danin leat hállagoahtán ja hábmegoahtán FPIC-protokollain.
Dát leat reaiddut, mat ovdanbuktet álbmoga dahje álbmotjoavkku oktasaš oainnu ja gáibádusaid ja dain lea fámolut sájadat go ovttaskas ráđđádallamiin juohke sisabahkkema oktavuođas sierra. FPIC-njuolggadusaid hábmen ja ollašuhttin lea maiddái dehálaš iešstivrejumi hárjehus álbmogii. Dat láhččet saji nannet ja ovddidit siskkáldas gulahallama ja ságastallama.
#7 Kanadas lea squamish-álbmot lihkostuvvan buoremusat FPIC atnuiváldimis. Sii hábmejedje vuosttaš lágalaččat čatni eamiálbmogiid birasárvvoštallama 2022, vaikko álggus sis ii lean lága mielde váldi dan dahkat.
Sáhka lei golgi luonddugássaprošeavttas, mas áigu hukset bohcci sin eatnamiid čađa hámmanii ja gássarusttega sin eatnamiidda. Squamish mearridii dahkat iežas, iehčanas váikkuhusárvvoštallama ja meroštallat evttohuvvon fidnu váikkuhusaid sin vuoigatvuođaide ja oamastanrivttiide. Čoavddus lihkostuvvamii lei gulahallat njuolgga fitnodagain, mii ii dušše miehtan ovttasbargat ja ruhtadit proseassa, muhto maiddái čatnášit lágalaččat gudnejahttit bohtosa.
#8 Meksikos Pichataro eamiálbmot geavahan FPIC ovddidit iežaset ekonomalaš iešstivrejumi.
Sis ii lean sisabahkkejeaddji olggobeale uhkádus, muhto sii baicce geavahedje FPIC gáibidit ruhtadeami stáhtas, mii ii lean beroštuvvan sin dárbbuid. Jagiid čađa lei servodat bivdán ráđđehusa divvut sin geainnuid, hukset ođđa luohkkálanjaid, buoridit juhkančázi ortnega. Pichataro hábmii de facto vuoigatvuođa “ráđđádallat iežas” das, mo sii háliidedje ahte stáhta galgá ollašuhttit sin iešmearrideami ekonomalaš beliid. Dát taktihkka bággehii stáhta eiseválddiid dovddastit ahte servodaga dáhtu (nu mo dat čájehuvvui álbmotkonsultašuvnna bokte) ledje juridihkalaš váikkuhusat ja dan galge hálddahuslaš ja fiskalaš eiseválddit gudnejahttit.
#9 Cree-álbmot Kanadas hábmejedje iežaset njuolggadusaid ruvkkiide, go sin guovlluin lassanii
ruvkedoaibma 2000-logu álggus.
Sii háliidedje čielga prinsihpaid ja njuolggadusaid dasa, makkár prošeavtta sii ledje gárvá dohkkehit ja makkár kriteraid vuođul. Vaikko Cree ruvkenjuolggadusain ii leat fápmu Kanada lágaid vuođul, olggobeal doaibmit bákkehalle dohkkehit sin áddejumi ja dulkoma FPIC:is, oassálastimis, miehtamis ja dan ollašuhttimis. Sin njuolggadusain lei nappo symbolalaš politihkka: ásahit prinsihpaid ja proseassaid mat stivrejit Cree-álbmoga ovttaoaivilvuođa ja dáid bokte váikkuhit prošeavtta ovddasteaddjiide ja eiseválddiide.
#10 Go eamiálbmogat ásahit iežaset standárddaid ja proseassaid dasa mo ollašuhttit sin vuođđovuoigatvuođaid, sii hábmejit vuordámušaid stáhta ja industriija ektui ja meroštallet ođđasit, maid oassálastin sisttisdoallá eamiálbmogiid iešmearrideami vuolggasajis.
Dát lea eamiálbmogiid diđolaš ja proaktiivvalaš strategiija jorgalitriikkaidgasasaš lága norpmaid iežaset atnui, dan sadjái go vuordit ahte stáhtat dahket dan. FPIC protokollat eai leat oalat sierra stáhta ja eará vuogádagain, muhto dat ovttastahttet ja heivehit eamiálbmogiid geavadagaid ja árbevieruid našunála ja riikkaidgaskasaš lágaide ja proseassaide.
#11 Embera Chamí-álbmot Colombias gávnnahedje 2011:s, ahte sin guovllus ledje máŋggat ruvkelohpeohcamušat, main muhtimat ledje ožžon stáhtas lobi gulahalakeahttá singuin.
Embera Chamí-álbmot ráhkadii 2012:s njuolggadusrámma, mii stivre buotlágan ruvkedoaimmaid sin guovllus. Rámma sisttisdoallá golbma láhkamearrádusa. Okta dain lea FPIC-protokolla, man buot olggobeale aktevrrat galget čuovvut jos háliidit čađahit makkárge doaimmaid mat váikkuhit Embera Chamí eatnamiidda. Sin FPIC-protokolla lea caggan ruvkefitnodagaid, ja ii oktage fitnodat leat álggahan ruvkedoaimmaid Embera Chamí guovlluin dan rájes go njuolggadusrámma mearriduvvui. Dasa lassin Colombia vuođđoláhkaváljagoddi dovddahii 2016:s, ahte Embera Chamí FPIC protokollaid berre gudnejahttit.
#12 Peru Amazonas Wampi-álbmot ledje máŋga jagi gillán sisabahkkemiin sin eatnamiin ovddalgihtii gulahalakeahttá singuin.
Wampit julggaštedje 2015:s iežaset territoria autonomalaš guovlun ja ásahedje iežaset guovloráđđehus protokolla. Wampi iešstivren protokolla gieđahallá sihke dan, mo hálddašit áššiid ja dahkat mearrádusaid siskkáldasat ja mo sin iešstivren doaibmá olggosguvlui. Dat maiddái ásaha gáibádusa gulahallat ja oažžut sin FPIC buot sisabahkkemiidda. Wampi FPIC-protokolla ráhkaduvvui oassin viidát iešmearridan strategiijas, man vuođđun lea sin autonomiija ja sin višuvdna sin ollislaš territoria birra. (Doyle 2019)
#13 Maŋimuš ovdamearkkain leamaš sáhka Mátta-Amerihkas, gos ovddalgihtii konsulterenproseassat leat ovdanan buot guhkelepmosii.
Eamiálbmogat leat geavahan iešguđet strategiijaid ovddidit sin rivttiid ja ollašuhttit FPIC. Dáid vugiid sáhttá juohkit 4 jovkui:
- Ovddidit nannosut juridihkalaš dulkoma FPIC:is
- Ovddidit beaktilut FPIC proseassaid
- Vuostálastit ovddalgihtii konsulteremiid, ja
- Caggat konsulterenproseassaid ovddidandihtii sin viidat ja stuorat gáibádusaid.
Seammaláhkai go Sámis, sin konsulterenproseassat leamaš váileváččat. Iežaset FPIC njuolgadusain sii leat nanosmahttán iežaset politihkalaš sajádaga.
#14 Numo iešguđet ovdamearkkat čájehit, eamiálbmogiid FPIC lea eanet go stáhtaid geatnegasvuohta gulahalla dahje eamiálbmogiid vuoigatvuohta oassálastit.
Oassálastin lea proaktiiva riekti, mainna lea vejolaš maiddái ovddidit eamiálbmogiid iežaset álgagiid. FPIC riekti lea goit eanet go oassálastin; dat lea rahpan ođđalágan vejolašvuođaid eamiálbmogiid iešmearriami hábmemii ja ollašuhttimii sin iežaset dárbbuid ja vuolggasajiid vuođul, beroškeahttá stáhtaid ráddjehusain dahje lobiin.
#15 Kanadas Chippewas of the Thames eamiálbmoga konsulterenprotokolla 2016:s gáibida vuos siskkáldas árvvoštallama sisabahkkemiid váikkuhusaid viidodagas.
Jos váikkuhusat leat smávit, gáibiduvvo dušše vuođđoárvvoštallan. Govttolaš váikkuhusat gáibidit siskkáldas guorahallama ja konsulterenplána ráhkadeami. Viiddes váikkuhusat gáibidit bargorámmá gaskal stáhta, eamiálbmoga ja industriija ovddasteaddjiid. Rámma meroštallá rivttiid, árbevirolaš dieđu vuhtiiváldima ja áige- ja bargoplánaid. Váikkuhusaid viidodat mearrida maiddái miehtanproseassa. Viiddes váikkuhusaide gáibiduvvo olles eamiálbmotservoša dohkkeheapmi. Gulahallan galgá joatkašuvvat vel prošeavtta maŋŋá, jos kumulatiiva váikkuhusat gáibidit joatkkadoaimmaid.
#16 Seammaláhkai go Chippewas of the Thames eamiálbmogis, Hiawatha eamiálbmoga 2017 konsulterenprotokollas leat iešguđet dásit ja doaibmabijut váikkuhusaid viidodaga mielde.
Viiddes váikkuhusaide lohkko earret eará stáhta eanageavaheapmi, arkeologalaš roggamat, meahcihálddašanplánat ja čáhcefápmorusttegat. Rámma geatnegahttá šiehtadallat soahpamuša prošeavtta ovdaneames ja čađaheames. Dan oktavuhtii ásahuvvo maiddái oktasaš gulahallanlávdegoddi, mii ráđđádallá earret eará makkár ruđalaš ja eará ávki prošeavttas lea Hiawatha-álbmogii. Jos dilli rievdá ja váikkuhusat šaddetge viidábun, de barggu berre bissehit dassážii go Hiawatha álbmot oažžu dohkálaš áiggi árvvoštallat dan ođđasit.
#17 Northern Secwepemc te Qelmucw dahje NStQ British Columbias 2009 protokolla mielde konsulteren álgá dalle go NStQ-álbmot vástida mo sii háliidit konsulterejuvvot.
Prošeavtta ovddideaddji galgá addit áigeguovdilis ja ollislaš dieđuid, earret eará:
– Evttohuvvon doaimmaid hápmi, viidodat ja báiki
– buot áššáiguoski dokumeanttat, dutkamušat ja árvvoštallamat
– Vuođuštus evttohuvvon plánii
– Vurdojuvvon ávkkit ja/dahje vahágat NStQ álbmogii, sin vuoigatvuođaide ja beroštumiide.
Konsulterema guovddážis lea vuoiggalaš, guktuid oassebeliide dohkálaš šiehtadusa ráđđádallan. Šiehtadus meroštallá dohkálaš doaimmaid ja nanne eamiálbmogiid, vuođđolága ja riikkaidgaskasaš olmmošvuoigatvuođaid.
#18 Kanadas ođđaseamos FPIC protokolla lea Kebaowek eamiálbmot hábmen 2025:s. Sidjiide FPIC ollašuhttin máksá oktasaš mearrádusaid dahkama, ii dušše gulahallama dahje oassálastima.
Kebaowek FPIC protokolla hábmen álggii diggeáššis, mii guoská atombázáhusaid vurkenrustega huksema sin eatnamiidda. Boađusin lea mearkkašahtti diggemearrádus, man mielde stáhta ja industriija berrejit čájehit, ahte sii ollašuhttet FPIC prinsihpaid ON:a Eamiálbmotjulggaštusa mielde. Dat geatnegahttet alla dási ja vuđolaš gulahallama, mii galgá olahit ovttaoaivilvuođa, vaikko vel ii leatge formálalaš “veto”riekti. Kebaowek-álbmot ieš gáibida ahte sin lágat, árbevierut ja máhttu stivrejit riskaárvvoštallamiid ja prošeavtta hálddašeami.
#19 Buot FPIC-protokollain ja FPIC-proseassain maid dáin videoin leamaš sáhka, leat eamiálbmogat ieža siskkáldasat hábmen prinsihpaid, gáibádusaid ja vuogádagaid sisabahkkemiidda.
Daid ii galgga sehkket stáhtaid konsultašuvdnalágaide, mat muhtimin leat leat hábmejuvvon gulahalakeahttá eamiálbmogiiguin. Dat eai dábálaččat beroš sihkkarastit eamiálbmogiid albma oassálastima dahje sin vuoigatvuođaid. Stáhtaid konsulterenlágat leat dávjá unnimus doaimmat, maid galgá bargat vai sáhttá dadjat lean konsulteren eamiálbmogiid. Danin eamiálbmogat ávžžuhuvvojit ja berrejit ásahit ja meroštallat iežaset FPIC guoskevaš prinsihpaid, vieruid ja protokollaid, mat earret eará celket dan, mo álbmot dahká oktasaš mearrádusaid ja goas lea olahan oktasaš mieđiheami dahje biehttaleami. (EMRIP 2018)